Khi hạ đường huyết
Sự hiểm khi bị hạ đường huyết (ĐH): Hạ ĐH là khi nồng độ đường glucose trong máu giảm xuống dưới 4mmol/l, không đủ cho thân hoạt động. Hạ ĐH hiếm gặp ở những người bình thường nhưng khá phổ biến ở những bệnh nhân ĐTĐ, đốn là do biến chứng của điều trị. Khi bị hạ ĐH các cơ quan trong thân bị lâm vào tình trạng thiếu năng lượng, các hoạt động bị đình trệ. Dù cơ thể có khả năng huy động năng lượng từ các nguồn khác như từ lipid, protid nhưng cũng chỉ lâm thời và không đủ. Đặc biệt là não và hồng huyết cầu là hai cơ quan trong thân thể phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn năng lượng từ glucose. thành ra hạ ĐH nặng hoặc kéo dài có thể gây thương tổn não nặng, thậm chí gây tử vong. thành ra việc phát hiện và điều trị hạ ĐH phải càng nhanh càng tốt.
Người bệnh đái tháo đường cần luôn giữ đường huyết ở mức an toàn
Dấu hiệu nhận biết: Triệu chứng của người bị hạ ĐH cũng gần giống như khi bị đói nhưng nặng hơn nhiều. Các triệu chứng này xuất hiện qua 3 thời đoạn:
tuổi đầu (ĐH giảm xuống còn 4-3 mmol/l): Bệnh nhân có cảm giác đói, vã mồ hôi, run tay chân, hồi hộp đánh trống ngực và lo sợ… phần nhiều các bệnh nhân bị hạ ĐH nhận biết và tự điều trị ở giai đoạn này.
thời đoạn sau (ĐH giảm xuống còn 3-2 mmol/l): Bệnh nhân có cảm giác yếu, mệt, đau đầu, nhìn mờ và lơ mơ.
giai đoạn cuối, một số ít bệnh nhân (khi ĐH giảm xuống < 2 mmol/l): Người bệnh sẽ đi vào hôn mê, có thể bị co giật.
Lưu ý, những bệnh nhân mắc ĐTĐ đã lâu và đã có các biến chứng tâm thần, tim mạch hoặc những bệnh nhân đã bị hạ ĐH nhiều lần thì các triệu chứng trên rất mờ nhạt, thậm chí có thể không có bất cứ triệu chứng nào. Một số bệnh nhân ĐTĐ đang được dùng các thuốc điều trị suy tim, tăng huyết áp… thì các triệu chứng của hạ ĐH cũng rất mờ nhạt do hồ hết bị thuốc này làm giảm đi rất nhiều hoặc làm mất hoàn toàn các triệu chứng. Bệnh nhân có thể đột ngột đi vào hôn mê mà không có bất cứ dấu hiệu báo trước nào.
Hạ ĐH cũng có thể xảy ra khi đang ngủ nên khi mê thấy ác mộng nhiều, sáng ngủ dậy thấy người ướt đẫm mồ hôi, rất mệt, khó chịu, đau đầu…
Mức đường máu an toàn là:
Trước bữa ăn: 90 – 130 mg/dL ( 5,0 – 7,2 mmol/L).
Sau bữa ăn 1 – 2 giờ: nhỏ hơn 180 mg/dL (10 mmol/L).
Trước lúc đi ngủ: 110 – 150 mg/dL (6,0 – 8,3 mmol/L).
Khi nghi ngờ bị hạ ĐH cần phải rà ĐH ngay. Nếu ĐH dưới 4 mmol/l thì đã bị hạ ĐH. Tuy nhiên một số trường hợp người bệnh ĐTĐ có những dấu hiệu giống như hạ ĐH nhưng khi đo thì thấy ĐH không thấp (từ 4-6 mmol/l). Những trường hợp này là do trước đó ĐH của họ thẳng tuột cao nên khi ĐH giảm thì một số cơ quan có cảm giác bị “thiếu” giả tạo và phát ra những dấu hiệu như khi ĐH hạ thấp. Do đó cần phải soát ĐH để được chẩn đoán xác thực và điều trị đúng.
Xử trí khi bị hạ đường huyết: Đối với những bệnh nhân khi thấy có dấu hiệu hạ đường huyết nhẹ và trung bình phải mau chóng ăn nhẹ như cháo loãng, súp hoặc uống một cốc nước đường (150ml), 100ml nước ngọt (cocacola), uống 100ml- 150ml nước hoa quả (cam), để người bệnh nằm ngơi nghỉ yên tĩnh, khi người bệnh tỉnh táo trở lại nên được ăn đầy đủ chất dinh dưỡng.
Đối với trường hợp hạ đường huyết nặng, hôn mê thì phải chóng vánh chuyển tới bệnh viện chuyên khoa. Nếu được điều trị sớm, bệnh nhân có thể tự khỏi không để lại di chứng gì.
Khi đường huyết tăng cao
Khi ĐH cao hơn 180mg/dl có thể gây tổn thương nhiều bộ phận quan yếu trong thân thể như tim, mạch máu, mắt, thận và thần kinh. Tuy nhiên, trong thực tế, chỉ khi ĐH rất cao (trên 300mg/dl (16,5 mmol/l) thì người bệnh mới có một số triệu chứng như mệt mỏi, đi tiểu nhiều và khát nước… Còn khi ĐH cao trong khoảng 126 – 300 mg/dl (7-16,5 mmol/l) thì các triệu chứng gần như rất khó nhận ra bởi nó không gây ra đau đớn, mỏi mệt hay cảm giác khó chịu. Đó chính là lý do bệnh ĐTĐ lại gây ra nhiều tổn thất do các biến chứng mà nó gây nên. Trong đó, hậu quả đáng lo ngại nhất là biến chứng nhiễm toan ceton và hội chứng tăng sức ép thẩm thấu.
Nhiễm toan ceton: Khi cơ thể không có đủ insulin, đường trong máu tăng cao nhưng thân bị “thiếu thốn” năng lượng. Để bù đắp, não chỉ huy thân sử dụng năng lượng thay thế bằng cách phá vỡ các chất béo, hậu quả tạo ra sản phẩm thải là ceton (có tính acid) vào trong máu. Khi ceton tích quá nhiều, sẽ dẫn tới biến chứng cấp tính nhiễm toan ceton. Đây là biến chứng phổ quát hơn ở người bệnh đái tháo đường type 1, nhưng nó cũng có thể xảy ra ở người bệnh đái tháo đường type 2. Khi bị biến chứng này, bệnh nhân có thể bị lú lấp, mất nước…
Hội chứng tăng sức ép thẩm thấu: Xuất hiện khi đường huyết cao hơn 600mg/dl (33mmol/l), có thể kèm hoặc không kèm nhiễm toan ceton ở người bệnh đái tháo đường type 2. Ở thời đoạn này, thân chẳng thể dùng được đường từ máu, cũng như từ chất béo, ngay thức thì lượng đường được tăng đào thải ra ngoài qua nước tiểu, khiến người bệnh tiểu tiện thẳng thớm. Nước từ tế bào bị kéo vào lòng mạch, gây mất nước trầm trọng, làm tăng áp lực thẩm thấu trong máu. Khi bị hội chứng tăng áp lực thẩm thấu, bệnh nhân có thể bị ảo giác, mất nhãn quan, co giật…
Nhiễm toan ceton và tăng sức ép thẩm thấu là tình trạng đe dọa tính mạng và người bệnh cần được cấp cứu tức khắc, nếu chậm trễ có thể dẫn tới hôn mê và đe dọa tới tính mệnh.
Đường huyết bao nhiêu là an toàn?
Giữ ĐH trong vùng an toàn đóng vai trò cốt lõi trong dự phòng hoặc làm chậm sự tiến triển của bệnh ĐTĐ và các biến chứng do bệnh gây ra. Theo Hiệp hội ĐTĐ Mỹ, đối với phần nhiều bệnh nhân ĐTĐ, mức đường máu an toàn là:
Trước bữa ăn: 90 – 130 mg/dL ( 5,0 – 7,2 mmol/L).
Sau bữa ăn 1 – 2 giờ: nhỏ hơn 180 mg/dL (10 mmol/L).
Trước lúc đi ngủ: 110 – 150 mg/dL (6,0 – 8,3 mmol/L).
Tuy nhiên, tùy từng bệnh nhân và mức độ biến chứng mà vùng an toàn của đường huyết cũng khác nhau, do đó mỗi bệnh nhân cần hỏi quan điểm bác sĩ của mình để biết vùng đường huyết an toàn mà bản thân cần đạt tới.
Làm thế nào để có vùng đường huyết an toàn?
Để giữ mức ĐH an toàn cần tuân thủ một chế độ ăn lành mạnh, hợp lý do thầy thuốc chỉ dẫn: Luyện tập thể dục chí ít 30 phút mỗi ngày, chọn lựa cách tập dượt ăn nhập để đạt được hiệu quả và an toàn. Hãy hỏi ý kiến bác sĩ về vấn đề này của bạn; dùng thuốc điều trị ĐTĐ (uống và/hoặc tiêm) đúng cách, đúng giờ hàng ngày; soát ĐH luôn và ghi kết quả vào sổ tay, kịp thời xin quan điểm của thầy thuốc về chế độ ăn, luyện tập và thuốc nếu có sự đổi thay mức ĐH; vệ sinh cá nhân sạch sẽ, thẩm tra kỹ bàn chân hàng ngày trước khi đi ngủ, phát hiện mọi bất thường như vết cắt, vết phỏng, vết chai, chỗ bị đau, bị sưng, bị đỏ…; bỏ hút thuốc lá ngay…
TS. Phạm Thuý Hường
